Data dodania: 14-11-2018


Portrety niepospolitych medyków Antoni Troczewski

Ryszard Poradowski

Gdy kilka lat temu, w „Panaceum” nr 4 z 2009 r., pisałem o kutnowskim doktorze Antonim Fortunacie Troczewskim (1861-1928), zabrakło wówczas miejsca na pokazanie wszystkich sfer działania tego niezwyczajnego, kutnowskiego medyka.

Teraz, z okazji 100-lecia odrodzenia się polskiej państwowości, chciałbym przypomnieć sylwetkę Doktora, podkreślając jego patriotyczną aktywność i wkład w odzyskanie niepodległości.

Antoni Troczewski urodził się 1 czerwca 1861 r. w Łomży, w rodzinie kultywującej tradycje patriotyczne. Dzieciństwo i młodość spędził w Warszawie, tam też ukończył studia medyczne. Już podczas studiów należał do tajnej organizacji kolportującej literaturę patriotyczną. W 1888 r. był już lekarzem, specjalizował się w chirurgii i początkowo praktykował w jednej z warszawskich lecznic. W 1890 r. przeniósł się do Kutna, gdzie otworzył gabinet i rozpoczął pracę jako lekarz wolontariusz w Szpitalu św. Walentego, by w 1896 r. zostać jego naczelnym lekarzem, a później dyrektorem. W szpitalu tym pracował prawie czterdzieści lat, dokonując w nim wielu postępowych na owe czasy zmian, zadbał o jego wyposażenie i stan sanitarny.

Gdy doktor Tronczewski przyprowadził się do Kutna, początkowo bardzo krytycznie oceniał jego mieszkańców i samo miasto, które - jak pisał w jednym z artykułów dla warszawskiej prasy - było brudne, ciasno zabudowane, bez podstawowych urządzeń sanitarnych. Te pierwsze obserwacje, podbudowane potem gruntowną wiedzą, stały się podstawą programu działania Doktora - pozytywisty, społecznika, którego celem było unowocześnienie zaniedbanego grodu oraz krzewienie oświaty. Jego dom w Kutnie stał się wkrótce miejscem, gdzie pod pozorem uzyskania porady lekarskiej, spotykali się wszyscy światli obywatele, dążący do odbudowy polskiej państwowości. Wielką manifestacją polskości było zaproszenie do miasta w 1904 r. Henryka Sienkiewicza. Na jego odczyt zjechali mieszkańcy niemal całego powiatu, a organizatorzy spotkania, w tym A. Troczewski, wzywani byli później do składania zeznań w carskich urzędach.

Swoją wrażliwość społeczną i patriotyzm Doktor ukazał po raz kolejny wiosną 1905 r., gdy w pobliskich Łaniętach doszło do masakry, przez oddział rosyjskich żołnierzy, bezbronnych strajkujących robotników folwarcznych. Wraz z właścicielem sąsiedniego Suchodębia - Marianem Kiniorskim, udało mu się wówczas dostać do samego generał gubernatora, na którego ręce złożył ostry protest i dymisję z funkcji lekarza powiatu, oświadczając, że „z takimi ludźmi, którzy dopuszczają się mordu na bezbronnych, pracować nie chcę”, a przedstawicieli caratu nazwał „łajdakami”. Efekt był zaskakujący – władze wszczęły śledztwo, były dymisje i kary dla zbyt gorliwych wykonawców carskich rozkazów.

Jesienią 1905 r. rodzi się w Kutnie idea zorganizowania pierwszej średniej szkoły polskiej w tym mieście. Przewodniczącym Komitetu Organizacyjnego jej budowy zostaje  A. Troczewski, który - wraz z innymi działaczami - prowadzi zbiórkę pieniędzy wśród mieszkańców i instytucji powiatu. Mimo ofiarności darczyńców, wciąż jeszcze brakuje jednak około 7.000 rubli, a wówczas Doktor, używając własnego autorytetu, znajduje ofiarodawcę, który bezinteresownie przekazuje potrzebną na dokończenie budowy kwotę. Gmach szkoły oddano w użytkowanie Polskiej Macierzy Szkolnej, a jego otwarcie nastąpiło we wrześniu 1907 r. 

Doktor Troczewski działał też na polu nauki, pisząc artykuły o tematyce medycznej i sanitarnej oraz organizując spotkania lekarskie, połączone z wymianą doświadczeń, zakładał  też różne organizacje, które miały służyć rozwojowi Kutna. Omówienie tych wszystkich jego dokonań, wymagałoby książkowego opisu, dlatego wspomnę jeszcze tylko, że pełnił rolę męża zaufania Ligi Narodowej w powiecie i współorganizował Towarzystwo Oświaty Narodowej. A gdy wybuchła I wojna światowa i Rosjanie opuścili miasto, powołał i stanął na czele Komitetu Obywatelskiego, w celu zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom. Początkowo był przeciwny tworzeniu Legionów, po pewnym jednak czasie poparł ideę budowania polskiego wojska.

W 1917 r., gdy na ziemiach polskich obchodzono setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, zainicjował uroczyste obchody w Kutnie i sypanie kopca oraz tworzenie parku. W tym samym roku, w wyniku wyborów do Rady Miejskiej, Doktor znalazł się w jej składzie, broniąc wielokrotnie interesów najbiedniejszych mieszkańców. A. Troczewski włączył się też aktywnie do walki z epidemią duru brzusznego, z jego inicjatywy władze utworzyły szpital zakaźny, dzięki czemu uniknięto epidemii.

Gdy było już jasne, że wojna zbliża się ku końcowi, przynosząc nadzieję na odzyskanie niepodległości Polakom, już w październiku 1918 r. wznowił działalność wspomniany Komitet Obywatelski i Straż Obywatelska, by po rozbrojeniu Niemców i przejęciu władzy w mieście, nie stworzył się w nim chaos. Przez Kutno w tym czasie przetaczały się pociągi z tysiącami żołnierzy niemieckich, wracających do domu, ważne więc też było, by nie doszło do rozlewu krwi. Przejmowanie władzy rozpoczęło się w godzinach popołudniowych 11 listopada, wówczas również powstała Tymczasowa Rada Powiatowa, w której znalazł się też  doktor Troczewski. Powołanie Sejmiku Powiatowego kilka tygodni później, zakończyło proces tworzenia się polskiej administracji powiatowej. W następnych latach Doktor działał aktywnie we władzach miejskich Kutna.

W pamiętnym listopadzie  1918 r. A. Troczewski, z gronem przyjaciół i działaczy narodowych, utworzyli „Tygodnik Kutnowski”, który stał się jeszcze jednym narzędziem Doktora, służącym rozwojowi Kutna. W artykule redakcyjnym „Nasze credo” pisał m.in. „Cel najbliższy – bezwzględna walka z wszelkimi przejawami demoralizacji, próżniactwem, łapownictwem, złodziejstwem, egoizmem osobistym i klasowym”. Pismo, kierowane przez  Doktora, drukujące wiele jego artykułów, ukazywało się przez kilkanaście lat i jest dziś kopalnią wiedzy na temat ówczesnego Kutna.

W okresie międzywojennym A. Troczewski  stał na czele Związku Ludowo-Narodowego, ciesząc się niekwestionowanym autorytetem w mieście. W lipcu 1919 r., wraz burmistrzem, witał w Kutnie gen. Józefa Hallera, wygłaszając doń przemówienie. Podczas wojny polsko- bolszewickiej został pełnomocnikiem powiatowym Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa. Po przewrocie majowym, Doktor poparł polską prawicę i zaangażował się w tworzenie struktur powiatowych Obozu Wielkiej Polski, pod kierunkiem Romana Dmowskiego, z którym się wówczas przyjaźnił. W uznaniu zasług, 22 grudnia 1919 r., doktor Troczewski - jako pierwszy - otrzymał godność Obywatela Honorowego Miasta Kutna, a to odznaczenie cenił sobie szczególnie.

Doktor Antoni Troczewski zmarł 22 września 1928 r., jego pogrzeb w Kutnie stał się wielką manifestacją z udziałem kilku tysięcy mieszkańców. Wśród odprowadzających Doktora na miejscowy cmentarz był m.in. Roman Dmowski, jeden z ideowych ojców Odrodzonej, który wygłaszając mowę nad grobem długoletniego przyjaciela, nazwał  go najwierniejszym sługą Ojczyzny.

Mieszkańcy Kutna do dziś pamiętają o zasłużonym lekarzu, społeczniku i patriocie. 10 listopada br., z okazji 100-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości, przed jego wyremontowaną willą przy ul. 29 listopada (Doktor kupił ją w 1910 r.), odsłonięty zostanie pomnik Antoniego Troczewskiego, zaprojektowany przez prof. Mariana Molendę. Kilka tygodni wcześniej, w miejscowym Muzeum Regionalnym otwarto interesującą wystawę ukazującą zrekonstruowany gabinet Doktora, która została przygotowana staraniem Teresy Mosingiewicz.

Ryszard Poradowski

 

--------

Przy pisaniu artykułu wykorzystałem wiele publikacji udostępnionych mi m.in. przez doktora Karola Koszadę, a także książkę Jacka Saramonowicza i Piotra Artura Stasiaka pt. „Doktor Antoni Fortunat Troczewski” (wyd. 2013 r.).  Pomocne okazały się też zbiory zgromadzone na wspomnianej wystawie w kutnowskim muzeum.